De leegstand in de kantorenmarkt neemt toe. Dat blijkt uit het jongste periodieke onderzoek van Dynamis, een organisatie van consultants in onroerend goed. In het onderzoek wordt gekeken naar de staat van de bedrijfsruimtemarkt. De verwachting is dat veel van de leegstaande kantoorruimte straks nooit meer verhuurd zal worden, zelfs niet als de economie weer aantrekt.

Een voorbeeld van de malaise in de kantorenmarkt is de stad Eindhoven. In het afgelopen jaar werden in Eindhoven vier bedrijfspanden opgeleverd met een totale vvo van meer dan 10.000 m2. Leegstand is in een groot deel van de gevallen het lot van opgeleverde kantoorpanden. In een jaar tijd was er een toename van 173% in het aantal m2 waar nog een gebruiker voor gezocht wordt in Eindhoven. In Amsterdam staat 0,25 miljoen m2 bedrijfsruimte leeg.

Volgens Piet Eichholtz, hoogleraar Vastgoedfinanciering aan de Universiteit Maastricht, kampt Nederland met een structureel overschot aan commercieel vastgoed. Dat bedrijfspanden moeilijker gevuld worden, komt omdat het ene huurcontract ten koste gaat van het andere. Ook willen eigenaren vaak geen verlies accepteren, waardoor sloop of herbestemming geen kans hebben.

Bron: de Volkskrant

“Het einde van de tunnel is op de kantorenmarkt niet in zicht”. Dat is de prognose van Kim Creten, CEO van KBC Real Estate, meldt het weekblad Trends.

“De crisis slaat nog steeds hard toe. Bovendien is de tijd dat banken vastgoedtransacties van 100 miljoen alleen financierden definitief voorbij. Ik verwacht dat ze zulke deals voortaan in een syndicaat willen doen voor een maximum van 25 miljoen elk. De problematiek van de herfinanciering van bestaande projecten wordt overigens cruciaal.”

De vastgoedspecialist deed deze uitspraak verleden week op een vastgoedseminarie van Management Producties, waar ook Filip Derijck van de makelaar Knight Frank aan het woord kwam. 2009 noemt hij een “annus horribilis”. Hij zag de leegstand bij de Brusselse kantoren stijgen tot 12 procent, terwijl dat in een gezonde markt 7 procent mag zijn.

“De Brusselse markt doet het fundamenteel slecht”, zo weerlegt Derijck het verhaal dat de internationale instellingen het vastgoedplaatje van onze hoofdstad permanent roze kleuren. “De gemiddelde leegstand in de voorbije tien jaar bereikt een penibele 10 procent. Die zal nog stijgen tenzij er een complete stop komt op nieuwe kantoren. Met een ingebruikname van 250.000 tot 300.000 vierkante meter doet de Brusselse kantorenmarkt het slechter dan ooit.

De huurprijzen staan op het niveau van 10 jaar geleden. Ongehoord. Een lichtpuntje: de prijscorrectie is minder extreem dan in andere landen.”Derijck verwacht wel dat de prijs van de kantoren volgend jaar weer kan aantrekken. “Dat zal een gevolg zijn van de stijgingen in andere steden. Niet omdat het fundamenteel goed gaat met het vastgoed in Brussel.”

Bron: Trends

Capmark Financial, een van de grootste kredietverstrekkers voor commercieel vastgoed in de Verenigde Staten, heeft de boeken neergelegd. Investeerders en bouwpromotoren van kantoren, winkelcentra en hotels in het hele land hebben kredieten lopen bij Capmark.

Vastgoedmarkt
Dat Capmark Financial in de problemen verkeert, houdt rechtstreeks verband met de crisis in de vastgoedsector in de VS. Twee jaar geleden kwam de residentiële vastgoedmarkt in de problemen, maar intussen kampt ook de kantorenmarkt met prijsdalingen en leegstand. Tegenover 21 miljard dollar schulden staat nog slechts 20 miljard aan activa.

Uit een mededeling van Capmark Financial blijkt dat het neerleggen van de boeken geen directe invloed heeft op de werking van het bedrijf. Op 23 oktober beschikte de groep nog over 500 miljoen dollar aan liquide middelen. “We menen dat dit genoeg is om aan onze verplichtingen te voldoen, zoals het uitbetalen van onze werknemers en de financiering van leningen.”

General Motors
Het bedrijf onderhandelde al enkele maanden over een herstructurering van zijn schulden. “We denken dat we binnenkort tot een akkoord zullen komen”, luidde het. Capmark behoorde vroeger tot General Motors, als onderdeel van de financieringspoot van het autoconcern. In 2006 werd het bedrijf overgenomen door investeringsgroepen Goldman Sachs en KKR.

Bron: Het Laatste Nieuws

Ook de Antwerpse kantorenmarkt blijft niet gespaard van de crisis. De opname van kantoren op deze markt daalde in de eerste zes maanden van dit jaar met 54 procent tot 18.700 vierkante meter.

Voor heel 2008 was er zelfs nog een opname van 121.000 vierkante meter. In heel 2008 kwamen er voor 93.800 vierkante meter aan nieuwe kantoren op de markt, meldt vastgoedmakelaar Jones Lang LaSalle.

In de eerste zes maanden van dit jaar alleen al was dat 90.900 vierkante meter, schrijven De Tijd en De Morgen.

Bron: De Morgen

De kantorenmarkt in Nederland bevindt zich op een dieptepunt. Dat blijkt uit de door onderzoekscentrum PropertyNL geregistreerde opname van kantoortransacties groter dan 500 m2. Het opnameniveau van kantoorruimte blijkt gehalveerd te zijn en met 53% achter te blijven in vergelijking met dezelfde periode in 2008.

In 2008 daalde het opnameniveau van de kantorenmarkt al met 19%. In 2009 is die daling nu versneld. De opgenomen aantal vierkante meter kantoorruimte groter dan 500 m2 in het eerste halfjaar van 2009 bedraagt nu 360.500 m2 tegen 774.000 m2 in 2008. Daarmee is 2009 een historisch jaar voor de kantorenmarkt in die zin dat er een historisch laag dieptepunt werd bereikt.

Sinds 1987 werd immers 22 jaar lang meer dan 1 miljoen m2 aan kantoortransacties geregistreerd. In de topjaren 2000, 2006 en 2007 werden zelfs transacties van meer dan 2 miljoen m2 gerealiseerd. Door de crisis is de kantorenmarkt omgeslagen van een aanbiedersmarkt naar een vragersmarkt. Tevens is er sprake van extra druk op de huurprijzen van het kantoorvastgoed door de crisis. Van de plannen met bouwvergunning op 1 januari 2008 is een jaar later meer dan de helft nog niet in ontwikkeling.

Bron: Het Financieele Dagblad

Arm Utrecht. Nergens anders in West-Europa werden begin dit jaar minder nieuwe huurcontracten voor kantoren ondertekend dan juist daar. In de eerste drie maanden van 2009 werden 82 procent minder nieuwe huurcontracten afgesloten dan in dezelfde periode een jaar eerder.

Dat blijkt uit de European Property Clock van het vastgoedadviesbedrijf Jones Lang Lasalle, een kwartaalonderzoek naar tophuurprijzen in Europa; de hoogste huren op de beste kantoorlocaties. Na Utrecht was Dublin, de hoofdstad van Ierland, het grootste slachtoffer van de economische malaise. Daar bedroeg de daling van nieuwe kantoorcontracten 71 procent.

Ondanks de magere cijfers van Utrecht heeft Nederland niet de slechtste kantoormarkt. In Nederland blijven de tophuurprijzen redelijk stabiel, zegt Ruben Langbroek, hoofd research van Jones Lang Lasalle in Nederland. Steden als Londen, Parijs en Frankfurt hebben volgens hem meer te maken met ‘steeds terugkerende explosies van vraag en vervolgens wegvallen van de vraag. In Londen is de huurprijs van de betere kantoren inmiddels meer dan gehalveerd. Ook is de leegstand enorm toegenomen.’

Voor Utrecht bestaat nog hoop, denkt Langbroek. ‘Het is gevaarlijk om op basis van één kwartaal conclusies te trekken. Als ook het tweede kwartaal zo slecht blijkt te zijn geweest, dan kan sprake zijn van een trend in plaats van een incident.’

Het leegstandspercentage is in alle grote steden in Nederland gestegen, maar ‘niet substantieel’. In Amsterdam, de grootste kantorenmarkt van Nederland, steeg het leegstandspercentage van 11,8 procent naar 12,7 procent. Dat betekent dat grofweg een op de acht kantoren in Amsterdam leegstaat. De hoofdstad is daarmee koploper van het land. Utrecht ging van 8,8 naar 11,4 procent leegstand. De kleinste stijging van leegstand in de Nederlandse steden deed zich voor in Eindhoven, dat overigens al veel leegstand kent; van 10,4 naar 10,6 procent.

Bedrijven verhuizen nog wel, vertelt Langbroek. ‘Maar dat doen ze om voor hetzelfde geld – of minder – op een betere locatie terecht te komen.’

Die verhuizingen worden deels uitgelokt door een toename van het aantal ‘incentives’, lokkertjes van de verhuurder in de jacht op nieuwe huurders. De premie voor het tekenen van een huurcontract bestaat doorgaans uit een huurvrije periode danwel een financiële tegemoetkoming in de kosten van de inrichting van het nieuwe kantoor.

In heel Europa nam de leegstand van kantoren toe naar 8,5 procent. Die toename werd veroorzaakt door een daling van de vraag naar kantoren, maar verergerd door de oplevering van meer dan 2 miljoen vierkante meter aan nieuwe kantoren in het eerste kwartaal van dit jaar.

De huurprijzen van Europese topkantoren daalden in het eerste kwartaal met 8 procent. Moskou was de grootste daler met 28,6 procent. Londen komt daar vlak achter met 21,1 procent, gevolgd door Madrid (-12,5 procent) en Warschau (-10,7 procent).

Bron: De Volkskrant

De Nederlandse kantorenmarkt bevindt zich dichtbij het dieptepunt. Volgens vastgoedveteraan Jan Ladenius van APF International kunnen lagere taxaties op de Nederlandse kantorenmarkt nog steeds voor ellende zorgen, maar bevindt de markt zich wel op of nabij het dieptepunt. Met name bij kwalitatief goede, vol verhuurde panden is het herstel in zicht.

Met deze visie van APF International wordt wel ingegaan tegen de heersende opinie. De heersende opinie is dat met name de Nederlandse kantorenmarkt nog een forse klap te verwerken krijgt. Die klap is dan het gevolg van de hogere financieringslasten en groeiende leegstand. Dat APF een andere mening is toegedaan komt onder meer door het feit dat de steenrijke Hongaarse belegger Gábor Várszegi via APF voor 100 miljoen euro aan Nederlandse kantoren wil kopen.

Volgens Ladenius en zijn collega Wiggert Karreman zijn er voor beleggers nog volop kansen in de markt. Zo zijn de prijzen van verouderde kantoorpanden in Nederland met zo`n 40% gedaald, terwijl de prijzen voor kwalitatief goed vastgoed met 5 tot 10% zijn gedaald. Die daling lijkt beperkt, maar deze panden zijn voor het eerst in vele jaren weer op de markt wat kansen biedt.

Bron: De Telegraaf

Zowel in Brussel als in Antwerpen staan tientallen grote kantoorgebouwen leeg. Het gaat om pas gebouwde prestigieuze complexen die miljoenen euro’s hebben gekost, maar waar geen huurders voor te vinden zijn. In de hoofdstad is de situatie nog schrijnender dan in de Scheldestad, waar de prijs per vierkante meter een stuk lager ligt.

Opvallend is dat Gent juist kampt met een groot tekort aan kantoorruimte, omdat de sector een paar jaar geleden gestopt is met bouwen.

Brussel

De Brusselse kantoormarkt is totaal in elkaar gezakt. In onze hoofdstad staat ruim tien procent van kantoorruimte leeg. In het Central Business District gaat het om zes procent. Zes leegstaande, grote kantoorprojecten zijn samen goed voor een totaal van 205.000 vierkante meter onbenutte oppervlakte.

Investeerders en vastgoedmakelaars zitten met hun handen in het haar. Nieuwe kantoorgebouwen of gerenoveerde panden vinden nog heel moeilijk een nieuwe eigenaar of huurder. De laatste zes maanden werd geen enkel groot gebouw in Brussel verkocht. Door de crisis aarzelen bedrijven om ingrijpende beslissingen te nemen en stellen verhuisplannen liever uit, zeggen specialisten. Het is niet het juiste moment om te investeren in een prestigieus nieuw gebouw. Maar het bouwen van een kantoorcomplex kost enkele jaren tijd, en projecten konden niet meer teruggedraaid worden toen de crisis uitbrak.

Het meest tot de verbeelding sprekende voorbeeld in de Brusselse Noordwijk is het zwaar gerenoveerde Markiesgebouw (32.000 m2) dat onlangs opnieuw werd opgeleverd, maar waar geen enkel huurcontract voor is getekend. De rekening van de renovatiekosten bedroegen wel 50 miljoen euro.

François Grandvoinnet directeur van AEW Europe, eigenaar van het Markiesgebouw, blijft desondanks optimistisch. "We mikken erop dit jaar nog een derde van het gebouw te verhuren", zegt hij in De Tijd.

Bedrijven die voor het einde van hun contract het gebouw verlaten, leiden vaak een miljoenenverlies omdat een nieuwe huurder vinden onmogelijk blijkt. Zo huurde Dexia al heel lang het De Lignegebouw aan de Bankstraat, vlakbij Sint-Goedele. Eind vorig jaar heeft de bankgroep het gebouw verlaten. Tot eind 2011 moet er nog huur betaald worden: zo’n vijf miljoen euro per jaar.

• Markies:
  • Waar: Koning Albert II Laan
  • Grootte: 32.000 m2
  • Prijs: 215 euro per m2 per jaar
• Zenith Building
  • Waar:  Koning Albert II Laan
  • Grootte: 30.000 m2
  • Prijs: 215 euro per m2 per jaar
• De Ligne
  • Waar:  Bankstraat
  • Grootte: 30.000 m2

Antwerpen

Antwerpen is de situatie minder dramatisch dan in de hoofdstad. "Antwerpen kreunt onder de gedaalde vraag naar kantoorruimte, maar zo schrijnend als in Brussel is het niet. De Scheldestad is een stuk kleiner en dus is de leegstand ook beperkter", zegt Ronny Nuten van het commercieel vastgoedbureau Jones Lang Lasalle.

Toch staat ook in Antwerpen tien procent van alle kantoren leeg. Dat is zo’n 180.000 m2. Tijdens het eerste kwartaal van 2008 verhuurde of verkocht Jones Lang Lasalle 27.000 m2. De eerste drie maanden van 2009 daalde dit tot 14.000 m2. "Dat is een flinke aderlating. Maar in paniek zijn we niet."

Nuten verwacht een kentering in het derde kwartaal van dit jaar. "Er zit een aantal grote projecten in de pijplijn. Alleen durven ondernemingen geen besluiten te nemen. Ze wachten de evolutie van de crisis liever nog even af."

Normaal gesproken heeft Antwerpen, volgens Nuten, een ‘opname’ van 80 tot 100.000 m2 per jaar. Dat is de hoeveelheid aan kantoorruimte die per jaar van eigenaar wisselt of nieuw in gebruik wordt genomen. Vorig jaar werd het record van 120.000 m2 per jaar verbroken. De verwachtingen voor 2009 zijn dat de sector niet boven de 60.000 m2 uitkomt.

"De prijs per vierkante meter verschilt ook flink tussen Antwerpen en Brussel. In Antwerpen wordt tussen de 90 en 140 euro per vierkante meter per jaar betaalt. Terwijl je in de hoofdstad op 100 tot 250 euro per vierkante meter per jaar moet rekenen", legt Nuten uit.

"In Antwerpen gaan ontwikkelaars ook veel voorzichtiger te werk dan in Brussel. Hier worden pas nieuwe kantoren gebouwd als de investeerders er vrij zeker van zijn dat ze ook verkocht raken."

• City Link
  • Waar:  Posthofbrug Berchem
  • Grootte: 28.000 m2
  • Prijs: 137 euro per m2 per jaar
• Project Nieuw Zuid
  • Waar: Jan Van Gentstraat
  • Grootte: 8000 m2
  • Prijs: 125 euro per m2 per jaar
• Amca
  • Waar:  Italiëlei
  • Grootte: 14.000 m2
  • Prijs: 140 euro per m2 per jaar

Gent

Gent kampt in tegenstelling tot Brussel en Antwerpen met een tekort aan kantoorruimte. "Een paar jaar geleden werden vastgoedmakelaars gewaarschuwd voor een overschot aan projecten. Er is toen flink aan de noodrem getrokken", weet Christoph Dhaenens van CD Vastgoed uit Gent. "Het gevolg is dat er in plaats van te veel eerder te weinig is gebouwd."

Het prestigieuze project Zuiderpoort aan de invalswegen naar Gent heeft een oppervlakte van 64.000 vierkante meter. Slechts 3.000 vierkante meter staat leeg. In totaal is er in de Arteveldestad 1,33 miljoen vierkante meter kantoorruimte beschikbaar. Slechts 27.000 vierkante meter daarvan is onbenut.

"Gent heeft veel promotie gemaakt. Dit heeft verschillende bedrijven doen besluiten om het hoofdkantoor te verhuizen. De cinemagroep Kinepolis is hiervan een goed voorbeeld."

De komende maanden zijn geen grote vastgoedprojecten voor de kantoormarkt in Gent en omgeving gepland. Het is wachten op de MG Tower die naast Ikea zal verrijzen. Maar vermoedelijk duurt de bouw nog minstens twee tot drie jaar.

Bron: De Morgen

De leegstand van het kantorenpark is het afgelopen jaar gedaald met 109.000 vierkante meter. En dat ondanks de economische crisis.

‘Reden voor de daling zijn vooral de vele renovaties van afgelopen jaar’, zegt Bart Hanssens van de Gomb, de Gewestelijke Ontwikkelingsmaatschappij voor het Brussels Gewest.

‘In 2008 werd liefst acht keer zo veel kantoorruimte gerenoveerd en gebouwd dan 15jaar geleden. Ook startten bedrijven meer projecten in het Brusselse en namen ze meer kantoorruimte in beslag.’

De Gomb bracht voor het eerst de ‘verborgen leegstand’ in kaart. Die beslaat 1.230.000 vierkante meter kantooroppervlakte. Verborgen leegstand omvat kantoorgebouwen die niet te koop of te huur worden aangeboden. Ze staan leeg omdat de huurder de ruimte nog niet betrokken heeft, omdat ze worden gerenoveerd of wachten op renovatie.

In vijftien jaar is de leegstand van kantoren gevoelig gedaald, blijkt uit de studie die cijfers van begin 2008 en 1994 naast elkaar legt. De crisis zal de komende maanden geen catastrofale gevolgen hebben voor de Brusselse kantorenmarkt, meent de Gomb. Er staat toch bijna 2 miljoen vierkante meter kantoorruimte leeg. (mmv)

www.gomb.be

Bron: De Standaard

In de lijst der duurste kantoorlocaties ter wereld is Brussel een plaatsje gezakt, naar de 29ste plaats. In vergelijking met andere zakensteden blijft Brussel dus een heel aantrekkelijke locatie op het vlak van totale huurkost. Dat meldt vastgoedconsultant Cushman & Wakefield woensdag.

Londen moet na negen jaar zijn eerste plaats als ’s werelds duurste kantoorlocatie afstaan aan Hongkong.

"Brussel wordt aanzien als een relatief kleine zakenstad met internationale allure", zegt Sébastien Bequet, Head of Office Agency bij Cushman & Wakefield Brussel. "Als hoofdstad van Europa biedt Brussel kwalitatieve en toch betaalbare kantoorruimten, en dit wordt zeker opgemerkt door internationale spelers."

Kantoorsteden die onmiddellijke concurrenten zijn voor Brussel op internationaal vlak, zoals Amsterdam, Frankfurt, Luxemburg, Zürich en Milaan, zijn allemaal behoorlijk duurder dan Brussel (416 euro per vierkante meter per jaar). "Om van Londen en Parijs nog maar te zwijgen natuurlijk. Zelfs ináCentraal-Europese steden als Praag en Warschau worden hogere tophuren betaald dan bij ons", aldus Bequet.

De duurste kantoorlocatie is momenteel Hongkong, waar een vierkante meter kantoorruimte op een toplocatie neerkomt op 1.743 euro per jaar. De tweede plaats wordt ingenomen door Tokio, met 1.649 euro per vierkante meter per jaar. Londen moet na negen jaar de eerste plaats afstaan en genoegen nemen met de derde plaats (1.403 euro per vierkante meter).

Hoewel de huurprijzen in Hongkong met 4 procent daalden in 2008, was er een nog hogere daling met 23 procent in Londen West End, klinkt het. De vierde en vijfde plaats gaan naar respectievelijk Moskou en Dubai.

De impact van de wereldwijde economische crisis was volgens Cushman & Wakefield in alle markten te voelen, hoewel sommige markten beter weerstand boden aan de dalende vraag. In het Londense West End bijvoorbeeld gingen de laatste jaren de huurprijzen de lucht in door de expansie van de financiële instellingen, maar deze kantorenwijk werd in 2008 extra hard getroffen door de krediet- en bankencrisis. "Dankzij de huurprijsdalingen en het zwakke pond is Londen nu wel betaalbaarder dan ooit geworden voor buitenlandse bedrijven."

Cushman & Wakefield vergelijkt in zijn rapport "Office Space Across the World 2009" de huurkosten van kantoorruimtes van 202 toplocaties in 58 landen. Op 58 procent van deze 202 locaties stegen de huurprijzen in 2008, op 26 procent bleven ze stabiel en op 16 procent werd een daling van de huurprijzen genoteerd (in vergelijking met slechts 1 procent in 2007).

Bron: Trends